Warning: Memcache::addserver() expects parameter 2 to be long, string given in /home/httpd/vhosts/sophieonline.nl/httpdocs/libraries/joomla/cache/storage/memcache.php on line 84
De vraag van Soφie: Hoe vinden we een nieuw evenwicht tussen kerk en staat?
Sophie
Sophie Sophie


Vraag nu een
GRATIS
proefnummer aan!

Vraag nu een gratis proefnummer aan!
Missie
Soφie is een uitgave van de Stichting voor Christelijke Filosofie. Zij biedt een intellectuele uitdaging door kritisch na te denken over actuele onderwerpen, geïnspireerd door de christelijke traditie.

Redactie
ing. P. de Boer
dhr. A. Deddens
mevr. drs. E.J. van Dijk
mevr. drs. M. Doornenbal
mevr. drs. R. Ebbers-van Aalst
dr. J. Ester
drs. I.D. Haarsma
prof. dr. J. Hoogland
dhr. A. Janse
dr. ir. R.A. Jongeneel
mevr. drs. D.G. Rots
dr. P.H. Vos
dr. K. van der Zwaag
De vraag van Soφie: Hoe vinden we een nieuw evenwicht tussen kerk en staat? PDF Print Email
Written by   

Vragen over religie en over de verhouding tussen kerk en staat zijn helemaal terug in het publieke debat. Ook overheid en politiek worstelen met deze vragen. De belangrijkste omstandigheid is dat naast kerk en staat een ‘derde soeverein’ zich als speler op het veld heeft gemeld: de markt. Hoe vinden we als samenleving in deze nieuwe situatie een balans; de balans tussen kerk, staat en markt? Deze vraag fascineert Sophie van Bijsterveld.

Religie is terug van weggeweest. Twintig jaar geleden had niemand kunnen denken dat we ons vandaag nog druk zouden maken over thema’s als de ‘weigerambtenaar’ of het dragen van hoofddoekjes. Wat is er gebeurd?

De laatste twee eeuwen wordt de verhouding tussen de overheid en religie beheerst door drie beginselen: de scheiding van kerk en staat, de neutraliteit van de overheid en de vrijheid van godsdienst. Over de betekenis van die beginselen op zich bestaat om te beginnen al veel verwarring. Bovendien moeten wij de betekenis van die beginselen ook zien in de context van een bepaalde tijd.

Aan het begin van de 19e eeuw nam in onze samenleving de kerk nog een dominante plaats in. In de aanloop tot wat later de sociale verzorgingsstaat zou worden, koersten wij meer op de overheid. De dominee werd ingeruild voor de regent. Wij gingen vertrouwen op de maakbaarheid van de samenleving via wetgeving en bestuur. Godsdienst week uit het publieke domein en werd meer een persoonlijke zaak. De maatschappelijke organisaties die oorspronkelijk vanuit particulier initiatief waren opgericht, werden gaandeweg steeds meer tot een uitvoeringsorganisatie van de overheid (via regelgeving en financiering). Als geloof of levensbeschouwing daarin een rol speelde, was het veelal slechts een particuliere bijzonderheid die de staat had te respecteren. In de jaren negentig van de vorige eeuw hield dit evenwicht tussen kerk en staat niet langer stand. De overheid werd gedwongen op een aantal terreinen terug te treden, door financiële noodzaak, het vastlopen van de centrale overheidssturing en EU-beleid. De invloed van de markt kwam sterker naar voren. De regent hebben wij deels ingewisseld voor de koopman.

Deze korte historische schets helpt te laten zien dat het samenspel tussen overheid, burgers, kerk en markt een dynamisch proces is. Niets ligt voor altijd vast. De overheid is geen onveranderlijke grootheid die als een onafhankelijke arbiter optreedt in burgerlijke en kerkelijke aangelegenheden. Nee, de overheid is zelf een speler in het veld. Haar rol verandert voortdurend, net als die van de kerk en de markt. Elke tijd kent haar eigen evenwicht.

Het is een klassiek misverstand te denken dat de overheid zelf neutraal is. Met de neutraliteit van de overheid ten opzichte van godsdienst en levensovertuiging in Nederland wordt bedoeld dat de overheid zich niet mag identificeren met één bepaalde religieuze of levensbeschouwelijke stroming. Geen enkele overheid is natuurlijk waardeneutraal. Sterker nog, in het overheidsbeleid en de politiek gaat het haast over niets anders dan waarden. Er worden voortdurend keuzes gemaakt over de inrichting van de samenleving en er worden voortdurend prioriteiten gesteld. Daar liggen mensbeelden en visies over de inrichting van de samenleving aan ten grondslag. Een tweede klassiek misverstand is het te denken dat de scheiding tussen kerk en staat betekent dat er geen betrekkingen mogen bestaan tussen overheid en kerken of tussen overheid en identiteitsgedreven maatschappelijke organisaties. Dat is niet het geval. Het zou zelfs onmogelijk zijn. Het gaat erom hoe die betrekkingen zijn vormgegeven en met welk oogmerk zij worden aangegaan. Denk aan het voorbeeld van de christelijke jongerenorganisatie Youth for Christ, die na een openbare aanbesteding het buurt- en jongerenwerk kreeg toegewezen in een Amsterdamse deelgemeente. Het politieke verzet daartegen is niet terecht. De doelstellingen van YfC en van de overheid komen in het jongerenwerk samen. Daardoor kunnen zij samen in zee gaan, ieder vanuit de eigen verantwoordelijkheid.

Dat de kerk en de staat elk hun eigen verantwoordelijkheid hebben, wil dus niet zeggen dat hun paden niet kunnen kruisen. Waarom zou een kerkelijke diaconie zich niet inzetten voor plaatselijke hulpverlening in het kader van de Wmo en waarom zou een gemeentebestuur geen gebedsruimte mogen subsidiëren?

Vrijheid van godsdienst is niet absoluut, maar de overheid moet wel terughoudend zijn met beperkingen. Ze kan de verleiding vaak niet weerstaan om sommige maatschappelijke vraagstukken waar godsdienstvrijheid aan de orde is binnen haar eigen domein te trekken en bepaalde antwoorden te fixeren. Denk aan de discussie over gewetensbezwaarde trouwambtenaren en het geduld dat in sommige gemeenten daarover opraakt. De overheid heeft goede redenen om terughoudend te zijn in dit soort kwesties. Die goede redenen staan in mijn oratie Burger tussen religie, staat en markt, die binnenkort verschijnt.

Sophie van Bijsterveld is 51 jaar. Zij studeerde rechten in Utrecht, specialiseerde zich in het staatsrecht en promoveerde op de verhouding tussen kerk en staat in Nederland. Naast haar functie als bijzonder hoogleraar Religie, Rechtsstaat en Samenleving aan de Universiteit van Tilburg is zij Eerste Kamerlid voor het CDA.

 
Sophie