Warning: Memcache::addserver() expects parameter 2 to be long, string given in /home/httpd/vhosts/sophieonline.nl/httpdocs/libraries/joomla/cache/storage/memcache.php on line 84
Is alles kopieergedrag?
Sophie
Sophie Sophie


Vraag nu een
GRATIS
proefnummer aan!

Vraag nu een gratis proefnummer aan!
Missie
Soφie is een uitgave van de Stichting voor Christelijke Filosofie. Zij biedt een intellectuele uitdaging door kritisch na te denken over actuele onderwerpen, geïnspireerd door de christelijke traditie.

Redactie
ing. P. de Boer
dhr. A. Deddens
mevr. drs. E.J. van Dijk
mevr. drs. M. Doornenbal
mevr. drs. R. Ebbers-van Aalst
dr. J. Ester
drs. I.D. Haarsma
prof. dr. J. Hoogland
dhr. A. Janse
dr. ir. R.A. Jongeneel
mevr. drs. D.G. Rots
dr. P.H. Vos
dr. K. van der Zwaag
Is alles kopieergedrag? PDF Print Email
Written by   

9789047702191_Kunst_va_fmt.jpegEen hypochonder ziet overal aandoeningen, Karl Marx overal vervreemding, Louis van Gaal overal persmuskieten en een dominee overal zonde. Hans Achterhuis en Nico Koning op hun beurt zien overal nabootsing. Met dank aan hun inspirator Girard herschreven ze de geschiedenis in De kunst van het vreedzaam vechten.

 

Hun stelling is dat rivaliteit tussen mensen onvermijdelijk is door mimetische begeerte, de universele wens elkaar na te apen. Aan vechten valt niet te ontkomen. De kunst is om het vreedzaam te doen. Behulpzaam daarbij zijn bijvoorbeeld onze instituties van democratie en rechtspraak. Ze scheppen de optimale condities voor het intact houden van de samenleving en het voorkomen van een clash van beschavingen, mits de regels van democratie en recht telkens worden aangepast aan het ‘spel’.

Het boek bevat 672 pagina’s inductiemateriaal, ontelbare zwarte raven, waarbij de zwarte raaf staat voor mimese. Gelukkig zijn de auteurs zichzelf welbewust van de theoriegeladenheid van hun observaties, wat het lezen aangenaam houdt. Uiteraard ben ik op zoek gegaan naar die ene witte raaf. Over het aanbieden van je andere wang als je geslagen wordt, schrijven ze: “Dat klinkt natuurlijk niet heel realistisch. In de vroeg-christelijke praktijken is die radicale opvatting dan ook behoorlijk afgezwakt’’ (588). Met één pennenstreek serveren de auteurs daarmee de mogelijkheid af om aan een mimetisch schema te ontkomen. Dat is jammer. De kerk en het koninkrijk waar Jezus over spreekt, zijn niet identiek. Als ik aan de kerk denk, zie ik inderdaad mimese. De hiërarchische structuur van de kerk (ook binnen het protestantisme) is daar helemaal op ingericht. Laten we het Koninkrijk echter benaderen als iets dat we niet kennen, als gedachte-experiment. Wanneer iemand je met het pistool op de borst commandeert om een kilometer te lopen, en je gehoorzaamt, dan lijkt dat een nederlaag. Je bent slachtoffer. Nu komt het: je knoopt er nog een kilometer aan vast. Wat gebeurt er dan? Je bent niet langer slachtoffer. Je hebt een deel van de regie heroverd, zonder mimetisch geweld. En wat gebeurt er met de agressor? Die wordt tot bezinning gedwongen.

 

Brodsky

Ik las ooit van Joseph Brodsky een verhaal over zijn tewerkstelling in Siberië. Een gevangene moest van de kampcommandant vanwege een luttel vergrijp in de ijzige kou een ochtendlang houthakken. ‘s Middags stond hij er nog, en zelfs ’s avonds resoneerde elke doffe dreun van zijn bijl als een aanklacht in het geweten van de kampcommandant.

Het gebod om de andere wang toe te keren is de aansporing om de rol van clown op je te nemen. Door de overdrijving van het kwaad wordt het kwaad als kwaad zichtbaar en de redeloosheid ontmaskerd. Hoe het verhaal van Brodsky afloopt weet ik helaas niet meer. Het is echter precies het punt waar het om gaat. Hoe het afloopt wanneer je de ander nog een wang toekeert, doet er niet toe. Weber zou dit als gezindheidsethiek typeren. Voor de politiek vond hij dat een onbruikbare, ja, zelfs gevaarlijke ethiek. In de politiek draait het volgens Weber om de gevolgen. Een beslissing die is gebaseerd op een goed principe kan tot verkeerde gevolgen leiden. Daarom moeten politici berekenend optreden, risico’s afwegen en zo tot een besluit komen. Het is theoretisch mogelijk om beslissingen te nemen die niet te rechtvaardigen zijn vanuit beginselen, maar wel vanuit de mogelijke gevolgen van een beslissing. Weber noemde dat verantwoordelijkheidsethiek.

Nu is politiek bij uitstek de arena van mimetisch geweld. Het Koninkrijk doorbreekt dit schema met een gezindheidsethiek. Handelen vanuit gezindheid betekent inderdaad dat de gevolgen niet te voorspellen zijn. Misschien krijg je bij het aanbieden van je andere wang zo’n gigantische muilpeer dat je het niet na kunt vertellen. Dat kan de prijs zijn voor een open eind. Het is echter geen bewust gekozen gevolg. Het doel van de gezindheid is niet: martelaarschap. Achterhuis en Koning tonen zelf hoe christenen in de eerste drie eeuwen door deze gezindheidsethiek werden gedreven, bijvoorbeeld door dienst te weigeren in het leger. Zodra het staatsgodsdienst werd, trapte het christendom in de valkuil van de mimese.

 

Deugdethiek maar dan anders

De auteurs pleiten voor een aanpassing van de deugdethiek van Aristoteles. Alleen, “De terugkeer naar een deugdethiek is niet zo gemakkelijk realiseerbaar als soms wordt gedacht. Het streven naar deugdzaamheid is kenmerkend voor een verticale beschavingsorde, waarin iedereen zijn/haar plaats dient te weten” (593). Ze willen de ethiek van Aristoteles ontdoen van haar bestemming en de vraag naar het ‘juiste midden’ strikt persoonlijk opvatten. Die persoonlijke zoektocht noemen Achterhuis en Koning de weg van vreedzame strijd.

Dat lijkt op de gezindheidsethiek van het Koninkrijk, maar ze is minder radicaal. In de persoonlijke afweging van het optimum tussen lafheid en overmoed zal in de deugdethiek het toewenden van de andere wang niet snel een optie zijn. Als het wel een optie is, staat ze ver in het rood in de schaal ‘overmoed’. In de gezindheidsethiek van het Koninkrijk is deze optie echter uitgangspunt. De zoektocht bestaat erin om daar een creatieve handeling aan te verbinden, bijvoorbeeld in gesprek gaan met de agressor.

Goed, dit was maar een gedachte-experiment en een persoonlijk wit raafje. Het neemt mijn bewondering voor het boek niet weg, integendeel. Zoals ik van Holland hou, houd ik van dat boek. Het meandert eindeloos traag door het oneindig tragische traject van geweld door onze geschiedenis terwijl het telkens weer hoop biedt. We zijn er nog! En ondanks onszelf houden we vol. Ik zeg: genade.

 

 

 

 

Naar aanleiding van

Hans Achterhuis en Nico ­Koning, De kunst van het vreedzaam vechten, Rotterdam, 2014

 

 
Sophie